Esaten ari garen hau guztia argi eta garbi ikus daiteke hizkuntza-politikarekin zerikusia duten 2011 urteko berriak aztertzen baditugu. Urtekari berri honek euskalgintza eta euskaltzaleentzat hizkuntza-politiken jarraipenerako tresna izan nahi du, unean-uneko gertaerez haratago, eragileei ikuspegi orokor eta jarraia eskainiko dien tresna berri bat.

Iaz PSE, PP eta UPyD alderdiek Kontsumitzaile eta Erabiltzaileen Hizkuntza-eskubideak arautzen dituen 6/2003 Legetik zehapenak kentzea erabaki zuten eta helburu horrekin lege-aldaketa abiatu zuten EAEko Legebiltzarrean. Kontseiluko idazkari nagusiaren arabera “orain, arau-aldaketaren izapidetzean pauso bat gehiago eman eta erabakiaren aurkako zuzenketak atzera bota dituzte Legebiltzarreko Kontsumo batzordean. Ondorioz, prozesuak aurrera darrai eta hurrengo pausoa arau aldaketa Legebiltzarreko Osoko Bilkuran onartzea izango da”.

Honela, inolako baliorik gabe utziko dute kontsumitzaile eta erabiltzaile euskaldunen hizkuntza-eskubideak arautzea helburu zuen Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Estatutuaren 6/2003 Legea. “Euskarari hizkuntza ofizialaren statusa esleitu zitzaionetik hiru hamarkada pasa diren arren, kontsumitzaile euskaldunok geure hizkuntza-eskubideak egikaritzeko inolako bermerik gabe geldituko gara berriz ere. Izan ere, zertarako balio dute ezarritako araua ez betetzeagatik ondoriorik ez duten arauek edo legeek? Ezertarako ez. Bada gurean, beste inon ez bezala, Gobernu batek bere herritarren eskubideak bermatzea helburu duen arau bat ezerezean utziko du” adierazi du Bilbaok.

Izan ere, edozein gobernuren betebeharra bere herritarren ongizatea eta eskubideak bermatzea izan arren, Eusko Jaurlaritzak betebehar horri muzin egin eta herritarren aurka egiten du, herritarren hizkuntza-eskubideak bermatzeari muzin eginez, herritarrek euskaraz bizitzeko duten nahiari muzin eginez.

Horrexegatik, Bilbaok herritarrei dei egin nahi izan die bidegabekeria honen aurrean, euskaraz bizitzeko nahiari determinazioz eutsi eta kontsumo-harremanak euskaraz egiten jarrai dezaten. “Gaurkoa bezalako erabakiek juridikoki babesgabe utziko bagaituzte ere, euskaraz bizitzeko hautu tinkoari esker lortuko dugu gero eta enpresa edo establezimendu gehiagok gure eskubideak bermatzea” gaineratu du.

2010 Azken mende laurden luze honetan euskara eta haren normalizazioa izan dira gure bizitzaren ardatza. Euskara ikasiz lehenago, irakatsiz gero eta azkenean, bere bilakaera soziolinguistikoa aztertuz eman dugu orain artekoa. Bidaia liluragarri hori ez da bakarka egiten, euskara normalizatzea ahalegin kolektiboa da eta ondorioz, pertsona asko ezagutzeko aukera izaten da, ehunka ikaslek eta irakaslek, euskaltzalek eta langilek aberasten dute gure bizitza bide luzean. Horien artean, egon badaude, batzuk marka berezia uzten dutenak eta, ondorioz, maitasunez eta begirunez gogoratzen ditugu. Niretzat, Txillardegi laguna, horietako bat izan da bere gertutasunarengatik, gardentasunarengatik, gizatasunarengatik, bere jakituriarengatik.

Urrun daude euskara irakasle garaiak baina gertu sentitzen ditut Txillardegiren hitzaldi ahaztezinak, hasieratik bukaerara interesgarriak, beti laburrak, eskuzabal eskainiak eta Piriniotako erreketako ura bezain fresko eta gardenak. Ez diot inoiz horrelakorik esan eta zor hori nuela sentitu dut beti. Eskerrik asko, lagun! Bidaia zaila errazagoa izan da zure makuluari esker.

Azken aldi honetan, beste behin, beregana jo dut ur freskoren bila Administrazioetatik maiz isurtzen den ur epel kutsatuak nazkaturik, oraingoan erabileraren auziak kezkaturik. Izan ere, denak ados jarri izan balira bezala, euskararen normalizazioak une honetan duen arazorik handiena erabilera omen da eta hizkuntza-politikaren ardura duten pertsonen hatz erakusleak guri zuzentzen digu, euskaldunoi, haiek euskara jakin dezagun egin omen duten ahalegin ikaragarriari ez diogulako arduraz erantzuten. Gu gara hizkuntza-politika arrakastatsua zikintzen duten alprojak.

“Onartu beharko genuke, inolako arazorik gabe onartu ere, herritarrengandik jasotzen duen leialtasuna izaki hizkuntza baten biziraupenerako elikagai osasungarrienetarikoa, euskaldun askok, zabar eta utzikeria handiz tratatu duela euskara. Euskaldunon arduragabekeria dela euskararen etsairik handiena. Zerbaitek galaraz badezake guztiz hizkuntza bat, zerbait baldin bada hilgarria hizkuntzarentzat, hiztunen arduragabekeria eta axolagabekeria da.” Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza.

Zergatik izango da ez dugula gure burua islaturik ikusten esaldi horretan? Zergatik iruditzen zaigu iraingarria? Zergatik izango da gure errealitateak ez duela kontatzen denarekin zerikusirik?

Izan ere, azken zazpi urteotan Hizkuntza eskubideen Behatokiak milaka kexa jaso ditu, kexa horietako bakoitza zapuztutako komunikazio-saio bat izan da. Hau da, euskara erabili nahi eta ezin izan duen herritar bat dago horietako bakoitzaren atzean. Baina, egia esan, euskaldunok, ez dugu Behatokiaren beharrik jakiteko egunean zenbat aldiz zapuzten diren euskarazko komunikazio saioak eta horietako zenbatek eragiten dizkiguten ondorio emozional negatiboak. Inork esan behar du, justiziazkoa delako, euskara erabili nahi izateak eta ezin izateak hizkuntza hautuan eragiten duten ondorio emozionalak dituela euskaldunak bakarrik pairatzen dituenak. Beraz, erabileraren auziaren txanponaren beste aldean zer dagoen azaldu beharra dago, Administrazioen bonbardaketa informatiboaren erdian euskara erabili nahi dugunon errealitate ezkutua azaldu beharra dago, osasunez.

Horra hor, arazoa: dugun ezagutza-tasari zer erabilera tasa dagokio? Zer erabilera-tasa beharko genuke euskara kopuru onargarritan erabiltzen dela esan ahal izateko? Zertan oinarritzen dira euskara gutxi erabiltzen dela esaten dutenak?

Kezka horiek buruan genituela jo genuen Txillardegirengana azkenekoz eta eredu matematikoa eta erabilera harremanetan jartzen dituen lanarekin topo egin genuen. Gure ustez, lan hau da, euskararen normalizazioari Txillardegik egindakoen artean ekarpenik handiena egiten duena eta bestalde, esan liteke, ahaztuena dela azken aldi honetan erabilerari buruz zer nolako mezuak zabaltzen ari diren kontuan hartuta. Lehen kontaktu horien emaitza dira 2006.eko ekainaren 7an Donostiako Koldo Mitxelenan Kontseiluak antolatutako “En castellano por favor” izeneko jardunaldiak. Jardunaldiotan Txillardegi lagunak eredu matematikoaren azalpen laburra bezain argigarria egin zigun eta euskara gutxi erabiltzen ote den zalantzan jarri zuen. Beraz, jardunaldi haietan eta Txillardegik argitaratutako liburuan plazaratutako hainbat ideiaren inguruko hausnarketa egin nahiko nuke irakurleentzat interesgarriak izan daitezkeelakoan.

Euskaldun kopuruaz

Hona hemen lehen arazoa. Izan ere, erabilera tasak estuki erlazionatuta daude ezagutza-tasekin, zenbat eta euskaldun gehiago egon orduan eta errazagoa da hizkuntza erabiltzea logikoa den bezala. Gezurra badirudi ere, euskaldunak zenbat garen esateko zailtasun ugari dugu, alde batetik, iturri desberdinek kopuru desberdinak ematen dituztelako, bestaldetik, azterketaz azterketa-irizpideak aldatzen direlako eta azterketa batetik bestera erabiltzen diren irizpideak desberdinak direlako. Datu batzuk inkestek ematen dizkigute, maiz zalantza metodologikoak eragiten dizkiguten inkestek hain zuzen ere, eta beste kasu batzuetan zentsutik hartzen dira baina kategoria asko oso era aldrebesean erabiliz.

Bereziki kezkagarria da, esate baterako, sistema berean aldi batetik bestera egiturazko aldaketak egitea IV. Mapa soziolinguistikoarekin gertatu den bezala. Izan ere, lehen hiru mapetako datuen oinarria zentsuan badugu ere, Administrazioak, ezagutzen ez ditugun arrazoiengatik, datu-iturria aldatzea erabaki du inkesta bihurtuz, eta horrek mapen arteko konparazioak eragotzi egiten ditu.

Eusko Jaurlaritzaren menpeko den Eustat-ek eta Espainiako Gobernuaren menpeko den INE-k, hiztunen kategorizazioa egiterakoan (euskalduna, elebidun hartzailea, erdaldun elebakarra…) bakoitzak bere interesen arabera eraikitzen ditu kategoria horiek, zentsuko galdesortan agertzen diren bi galdera/erantzunak nahi bezala konbinatuz. Honela 2001 urteko Biztanleria eta etxebizitza zentsuan, Espainiako INE institutuak EAEn 15 urtetik gorako 882.707 euskaldun zenbatu zituen bitartean Eustatek 352.000 gutxiago (530.700 euskaldun) zenbatu zituen. Ikuspuntu zientifiko batetik hau ulertezina izanen litzateke, biek ala biek 2001eko Biztanleriaren eta etxebizitzen zentsua izan zutelako datuen iturburu.

Baina badira adibide berriagoak ere, 2006ko Biztanleria eta etxebizitza estatistikan Eustatek egin duen datuen estimazioa esaterako. Estatistika hau 2001eko Biztanleria eta etxebizitza zentsua eguneratzeko egiten da, hau da, zentsu batetik bestera pasatzen diren hamar urte horien erdialdera biztanleria eta etxebizitzari buruzko datuak eskaintzeko helburuz. Bada, 2006ko estatistika honetan orain arte erabilitako metodologia goitik behera aldatu dute eta euskararen ezagutzari dagokionez, 2006ko datuak 2001eko zentsuaren estimazio batean oinarrituko dira. Estimazio hau egiteko, erabili den metodologia (haztapen-sistema bereziki), besterik ez esateagatik, kuestionagarria da.

Gainera, zentsutik ateratzen diren datuak ez datoz bat inkesta soziolinguistikoek ematen dizkigutenekin. Zabarkeria horren ondorioz, ez dago ezagutzerik zenbat garen eta logikoa den bezala hori ez badago garbi asko edo gutxi erabiltzen ote dugun nekez zehaztu liteke.

Euskaldunon hizkuntzaren kalitateaz

Orain arte hizkuntza-politika desorekatua izan dugu, garrantzia eman zaio hainbat kasutan ezagutzari eta esan liteke, hizkuntza-politika nagusiki ezagutza politika izan dela eta ez dela indarrez lan egin gizarte espazioak euskalduntzeko. Horrek prozesua larriki desorekatu du baina, Administrazioek irizpide kuantitatiboa erabili dute haien politikaren ustezko arrakastaren froga gisa. Hau da, zenbat eta euskaldun gehiago izan orduan eta arrakastatsuagoa da hizkuntza-politika. Hori dela eta, euskaldun kopuruak handitu behar dira kosta ala kosta politikaren garrantzia horrela neurtzen delako. Estatistika horien atzean “Pixka bat es mucho” ideari segituz hizkuntza behar bezain ongi menperatzen ez dutenak ere kontatzen dira kopuruak eta ondorioz, arrakasta handitzeko xedez baina, kalitaterik gabeko handitze hori, erabilera-tasek kuestionatu egiten dute. Erabilera da huts egiten duena hizkuntza-politikaren arduradunen ustez. Hala ere, errealitatea egoskorra da eta maiz ateratzen da argitara, denok dakigu hezkuntza-sistemak eredu sistema kaltegarriak eraginda ez duela lortzen belaunaldi berriak osorik euskalduntzea eta gainera Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak berak egindako azterketak ematen dituen datuek argi adierazten dute D ereduan ere ikasleen heren batek ez duela lortzen Europako gutxieneko B2 maila ere.

Komunikazio-zailtasunak dituenak, hizkuntza kalitatez ezagutzen ez duenak, kasu guztietan elebiduna den neurrian eta beste hizkuntza hobeki ezagutzen duen neurrian, gaztelania edo frantsesa hautatuko ditu usuen komunikazio-hizkuntza, gizakion artean komunikazio-beharrek agintzen dutelako. Giza harremanetan ikuspegi pragmatikoa nagusitzen da eta ezin da mantendu egoera bortxatua denboran zehar. Beraz, komunikazio-zailtasunak dituena estatistikoki euskaldun jotzen badugu erabilera-tasa txikia dela irudituko zaigu.

Administrazioak, arestian esan dugunarengatik, hau da hizkuntza-politikaren arrakasta ikuspegi kuantitatiboz neurtzeko joerarengatik, etengabe jotzen du frogak samurtzera, zailtasunak dituena ere euskaldun behar baitu estatistikak loditzeko. Zinez kezkagarria da Hizkuntza Politikarako Sailburuordea zen Patxi Baztarrikari edo haren ezkutari Erramun Osari entzutea irakastereduen erreformaren aurrean Europako B2 beharrean B1 eskatu behar dela, horixe dela derrigorrezko eskolatzea bukatu ondoren, ikasleak ebaluatzeko hartu behar dugun erreferentzia. Erreferentzia zenbat eta baxuagoa izan orduan eta arazo komunikatibo gehiago izango dugu baina, bestaldetik, estatistikak lodiagoak izango dira eta ondorioz, hizkuntza-politika “arrakastatsua”. Hizkuntza politikak ez badu huts egin, euskaldun kopurua altua bada eta hala ere, erabiltzen ez bada, norbaitek izan behar duenez errua “euskaldunon axolagabekeria” dela ondorioztatu dute berriro ere gertatzen denaren erantzukizuna alderik ahulenean jarriz, biktima erantzule bihurtuz.

IV inkesta soziolinguistikoan argitaratutako datu batek deitu du gure arreta neurri handi batez esaten ari garena baieztatzen duelako. Izan ere, euskal elebidunek, hau da euskara gaztelania baino hobeki erabiltzen dutenek, euskararen kalitatezko ezagutza dutenen artean % 98k EAEn nagusiki euskara erabiltzen dute edo gutxienez gaztelania beste, hau da, ia denek erabiltzen dute maiz. Orekatuen kasuan %71,7 dira euskara gehiago edo gaztelania beste erabiltzen dutenak. Kopuruok ikaragarri altuak dira, euskara gutxi erabiltzen dela zalantzan jartzen dutenak. Beraz, bataz bestekoa jaisten dutenak, euskara makurren ezagutzen dutenak dira. Ondorioz, euskararen kalitatearen eta erabileraren artean erlazio zuzena dago eta ondoriozta liteke euskara ongi ezagutzen dutenek erabili egiten dutela. Harago joan gaitezke hari honetatik tiraka. Izan ere, Nafarroan, euskara ofiziala den zonaldean euskal elebidunek % 93, 1ek erabiltzen du euskara gehiago edo gaztelania beste eta orekatuen artean % 58,7k. Beraz, kopuruak zertxobait txikiagoak badira ere altuak dira oraindik ere. Kopuru horietan Nafarroako Gobernuaren hizkuntza-politikak zerikusia duen ustekoak gara aukera urriagoak daudelako EAEn baino politikaren desegokitasunaren ondorioz. Dena den, Nafarroaren kasuan bada beste datu esanguratsu bat, izan ere, Banku edo Kutxetan, anbulatorioan, udaletxeko zerbitzuetan denek edo ia denak dakitenean % 80k baino gehiagok euskara erabiltzen dute. Ikaragarri altua iruditzen zaigu datu hau eta dudarik gabe, euskararekiko fideltasun maila handia erakusten duena. Kopuru hauek erabat deuseztatzen dute propaganda ofiziala.

Baina goazen aurrerago: Nafarroaren kasuan berriro ere, erdal elebidunen artean, hau da gaztelania euskara baino hobe hitz egiten dutenen artean, % 16,2ak erabiltzen du gaztelania baino gehiago edo gaztelania beste eta % 47,2ak eguneroko bizimoduan erabiltzen du. Zinez ikaragarria iruditzen zaigu datu hau are gehiago kontuan hartzen badugu pertsona horiek ez dutela hizkuntza egoki menperatzen. Horrek esan nahi du ahalegin militante handia egiten dela euskara erabiltzeko eta gainera, inguruko euskaldunen laguntza dutela horretarako. EAEren kasuan eta erdal elebidunen artean, % 24,2k erabiltzen du euskara gaztelania baino gehiago edo gaztelania beste eta % 41ak eguneroko bizimoduan erabiltzen du. Oso kopuru altuak direla uste dugu.

Erabiltzeko aukeraz

IV. Inkesta soziolinguistikoaren oharren artean EAEri dagokionez, honako hauek ikus daitezke:

• “Egia da, hala ere, euskara erabiltzeko baldintza egokiak behar direla, eta horiek oraindik EAEko esparru eta gune gutxitan ematen direla.”

• “Euskara erabiltzeko baldintzak egokiak direnean, elebidunek euskara erabiltzen dute eguneroko jardunean”

Inkestako egileek ezin argiago adierazi dute erabilera-tasa azaltzen duen arrazoi nagusietariko bat. Ez badago aukerarik euskara erabiltzeko, bada, ez da erabiltzen baina, horra hor garrantzitsuena: erabiltzeko baldintzak egokiak direnean elebidunek euskara erabiltzen dute egunero. Gogoratu behar dugu elebidunak bi aukera dituela eta hala ere, inkestan dioten bezala euskararen hautua egiten du elebidunak. Arazoa, beraz, gardenki lokalizatu dugu, erabiltzeko baldintzak sortzea da hizkuntza-politika egoki batek egin beharko lukeena eta horretarako bi lan ildo nagusi daude. Alde batetik, kalitatezko ezagutzaren unibertsalizazioa eta gizarte espazioen euskalduntzea.

Urte hauetan guztietan aplikatu den hizkuntza-politika desegokia izan da besteak beste, desorekatua izan delako. Hau da, beti pentsatu dute arduradun politikoek pertsonak euskaldunduz euskaldunduko zirela gizarte espazioak, nahikoa izango zela euskaldunen presentzia espazioak euskalduntzeko eta sinesmen horrek bazter utzi du egin behar zen eta egin ez den gizarte espazioan euskalduntzea. Horrelaxe aitortzen da, esate baterako, “XXI. mende hasierarako hizkuntza-politikaren oinarriak. Oinarrizko txostena” izenekoan:

“Eskola euskalduntzearekin, eta neurri apalagoan bada ere euskal irrati eta telebista publikoa edukitzearekin, ondorengo belaunaldiek behin-betikoz salbatuko dute euskara”: hori uste izan du 80ko hamarkadako belaunaldiak, eta uste horren gainean eraiki da urteotan hizkuntza politikari eman zaion bultzada emateko beharrezko izan den adostasuna. Uste horrek, ordea, erdia ustel du.”

Komunikazioa gizarte ekintza da, pertsonen artean gertatzen dena eta espazio jakinetan burutzen dena. Bizi-espazio horiek euskalduntzea, beraz, ezagutza tasa handitzearekin batera garatu behar den lana da, eragingarritsaunez egin ez dena. Inkestan horixe bera aitortzen da, baldintza egokiak esparru eta gune txikitan ematen dira baina, era berean, baldintzak egokiak direnean elebidunek euskara erabiltzen dute. Elebidunak direla aipatzea garrantzi handiko gaia da elebidunak bietatik edozein erabil dezakeelako eta hala ere euskara da erabiltzen dena. Horrek euskararekiko fideltasuna adierazten du, HPSk defendatzen duenaren kontrakoa, alegia.

Erdal elebakarraren eraginaz

Erabilerak une honetan duen oztopo nagusia, beraz, ez da euskaldunon axolagabekeria baizik eta, erdal elebakarraren diktadura. Izan ere, elebidunak badu aukera bietatik edozein erabiltzeko eta ondorioz, egoera desberdinetara egokitzeko gaitasuna du, ez ordea elebakarrak. Elebakarrak bere presentzia hutsarekin erabiltzen duen hizkuntza inposatzen du eta inposizio hori gertatzen da taldean gutxiengoa bada ere. Gainera hizkuntzen arteko distantzia handia da, hau da, gaztelaniaz dakien horrek ez du euskara ulertuko ezagutzen duen hizkuntza bakar horretan duen ezagupenari esker. Katalunian esate baterako, gaztelania eta katalana gertuago dauden neurrian katalan hiztunek euts diezaiokete haien hizkuntzari gaztelaniadunak nekez argudia dezakeelako ez duela ezer ulertzen. Euskal Herrian, elebakarraren diktadura bere gordintasun handienarekin manifestatzen da eta gutxiengoa izanik ere beti dira dominanteak eta haien ezjakintasunak elebidunok euskara hautatzea eragotziko du.

Bestalde, eragozpen hori etengabea denez, intentsua, emozionalki gogorra euskaldunarentzat eta kupidagabea euskaldunen hizkuntza ohituretan eragingo du horiek aldatu arte. Beraz, nekez argudia liteke euskalduna axolagabea dela euskara erabiliz egiten dituen komunikazio-saioek erdal elebakarraren eraginez etengabe zapuzten direnean. Hizkuntza-politika egoki batek euskaldunon hizkuntza-eskubideak babestu beharko lituzke eta gaur egun, eskubideok etengabe eta sistematikoki urratzen dira Euskal Herri osoan, alor publiko eta pribatuan.

Hizkuntza Eskubideen Behatokiak azken urteotan salatu duenez, euskara erabili nahi izateak maiz alboko kalte-ondorioak sortu dizkio euskaldunari. Kasu batzuetan larriak, herritarren atxiloketak, herritarren kontrako epaiak eta abar, eta beste batzuetan kalte arinagoak baina kalteak beti ere, diru-galerak, aukeren galtzea, gestioetan berandutzea etab. Beraz, ez bakarrik erdal elebakarrak, horiek menperatzen duten gizarte-sistemak ere eragozpenak sortzen dizkio euskaldunari horrek euskara erabili nahi badu eta logikoa den gisan, hizkuntza-ohituretan eragiten da horrela.

Euskara erabiliezinak dituen ondorio emozionalez

Erabilerarekin erlazioan oso gutxitan hitz egiten da hizkuntza bat erabili nahi eta ezin izateak herritarrari sortzen dizkion kalte emozionalei buruz. Bi hizkuntza ezagutzen direnean eta ondorioz, bien arteko hautua egin behar denean, bat edo beste hautatzeko zer arrazoi erabiltzen den aztertzea garrantzitsua da. Orain arte dagoeneko, aipatu egin dugu hautu horretan hizkuntza-gaitasunak eta gizarte-inguruak eragiten dutela baina, izan badugu beste faktore garrantzitsu bat hizkuntzaren hautuan eragiten duena, hau da, hizkuntza bat edo beste erabiltzeak eragin diezazkiokeen emozio negatibo edo positiboak edo hiztunaren pertzepzioz eragin lezaketenak.

Herritarrak uste badu euskara erabiltzeagatik helburuak errazago lortuko dituela, ez duela denborarik galduko, merezi duen arreta eskuratuko duela, normaltasunez onartua izango dela, ulertua izango dela eta anonimatuari eutsiko diola euskara erabiltzen segituko du, komunikazio-saio bakoitzak errefortzatu egingo duelako erabiltzeko jarrera.

Beste alde batetik, ordea, herritarrak uste badu euskara erabiltzeagatik endredoak sor daitezkeela, denbora luzatuko dela edo kostuak handituko direla, bere nahia ez betetzeko aukerak daudela, azalpenak eman beharko dituela, tratu desegoki edo txar baten arriskua dagoela, deserosotasuna sortuko diola edota konnotazio politikoak sortuko direla euskara erabiltzeko joera kalteturik gertatuko da.

Gure uste apalean, emozioen alorrak erabakitzen du uneoro elebidunak hartu behar duen erabakia. Elebidunak bi aukera ditu, ondorioz, etengabe hartu behar ditu erabakiak, denda batean sartzen denean, Administrazioan, inon zerbait ikasteko matrikula egin behar duenean, lantokian… herritar elebidunak ezazegun batekin hitz egin behar duen aldioro zer hizkuntza erabili erabaki behar du eta erabaki horretan guztiz funtsezkoak dira emozioak. Gure esperientzia pertsonalean eta Behatokiak bildutako milaka kexetan oinarrituz, esan dezakegu gure emozioetan negatiboki eragiten duten gertaerak etengabeak direla, sistematikoak, maiz latzak eta gainera, gure egunerokotasunean baztertu ezinak dira.

Beraz, euskal elebidunak etengabe jasotzen du erabiltzearen aldeko diskurtsoa, euskararen alde egin behar dela esaten diogu modu desberdin asko erabiliz eta ikusi dugun bezala ez erabiltzearen ardura ere egozten zaio. Hala ere, erabiltzeko hautua hartzen duenean mezu kontrajarria jasotzen du maiz emozionalki negatiboki eragiten dioten gertaerekin egiten duelako topo eta horrek zuzenean, emozionalki eta eraginkorki eragiten diolako.

Hauek guztiak eta beste batzuk esan litezke erabileraz, baina, erabileraren auzian benetan sakondu nahi duenak, irizpide garbiak nahi dituenak, Txillardegirengana jo behar duela uste dugu. Eredu matematikoa eta soziolinguistika harremanetan jarri dituen egilea da auzi konplexu horretan argia egin dezakeen adituetariko bat. Propaganda instituzional interesatuak talka egiten du Txillardegiren lanarekin, izan ere, lan horri esker honako ideia hauek garbi ditugu gaur:

1. Txillardegiren lanari esker euskararen gehienezko eta gutxienezko erabilera kalkula daiteke. Beraz, Administrazioek aplikatu besterik ez dute egin behar errealitatea ezagutzeko ez baita egokia usteetan oinarrituz hitz egitea
2. Elebidun kopurua handituz erabilera-tasa handitzen da baina, ez dira proportzio berean handitzen bi tasak elebakarren eraginez. Elebakarraren presentzia hutsak duen eragin ikaragarria da indargabetu behar dena eta zeregin horretan ez du laguntzen egoeraren erantzukizuna euskaldun elebidunaren gainean zamatzea.
3. Erabilera handitzeko, anisotropia edo euskaldunen konpaktazioa handitu behar da, elebidunen fideltasuna handitu eta elebidun-tasa handitu behar da.
4. Elebidunak nonbait erdia baino gehiago direlako euskara gehiengoa dela ondorioztatzea guztiz gezurrezkoa da eta hori maiz ahaztu egiten da. Euskaldun guztiak elebidunak gara eta ondorioz aukeratzen ahal dugu nahi dugun hizkuntza. Euskara hautatzea erraza izatea da hizkuntza-politika egoki baten helburuetariko bat.
5. Arrazoi matematiko hutsengatik euskararen erabilera beti izango da ezagutza-tasa baino txikiagoa eta hori hiztun kopurua zenbat eta handiagoa izan orduan eta nabarmenagoa da. Ez du zentzurik harritzeak ezagutza handiagoa delako erabilera baino, matematikoki saihestezina da.
6. Azkenik, elebidunei utzikeria leporatzea zentzugabea da eta garbi adierazten komunitate elebidunen baldintzapen matematikoen erabateko ezezagutza.

1984. urtean izan zen argitaratua UEUren eskutik “Elebidun gizarteen azterketa matematikoa” eta 2001.ean SEIren eskutik, “Hacia una sociolingüística matemática”. Irakurri beharreko liburuak erabileraz eta bere bilakaeraz zerbait ezagutu nahi duenarentzat. Berehalaxe abiatuko naiz liburu dendara 3 ale erostera, 3 opari egin nahi ditut eta, Azanzarentzat bat, Baztarrikarentzat bestea eta azkenekoa Brissoni emango diot.

Iñaki Lasa
Kontseiluko ildo politiko-instituzionalaren arduraduna.

Berriki Eustatek (Euskal Estadistika Erakundeak) 2010-2011 kurtsoko unibertsitatean sartzeko hautaprobari dagokion ikerketa aurkeztu du eta, emaitzen arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako A ereduko ikastetxe publikoetan ikasi zuten ikasleek emaitza baxuagoak lortu dituzte, batez bestekoaren azpitik.

Ikastetxe pribatuetan hizkuntz eredu ezberdinek pareko emaitzak lortu dituzte baina publikoetan desberdintasuna 8 puntukoa da. Azken hamar urteotan A ereduan ikasitako ikasleen %87k gainditu dute froga; aldiz, D ereduan ikasleen %95ek gainditu dute.

Aurten 10.164 ikasle aurkeztu ziren unibertsitatean sartzeko hautaprobara eta horietatik 9.702k gainditu zuten; alegia, %95,6k. Batez besteko nota 6,8koa izan da.

Ikastetxe pribatuetan, aldiz, A eta D ereduan ikasi zutenen ehunekoen arteko aldeak minimoak izan ziren: batez bestekoak % 94,8 eta % 95,5 izan ziren, hurrenez hurren.

Hala ere, azken hiru urteetan D ereduko ikasleak nabarmendu egin dira Eustaten arabera, emaitza hobeak lortuz

18 urtez hizkuntza-eskubiderik gabe Osakidetzan from HIZKUNTZ ESKUBIDEEN BEHATOKIA on Vimeo.

Hizkuntza Eskubideen Behatokiak 18 urtez hizkuntza eskubiderik gabe Osakidetzan dokumentala egin du, eta bertan Euskal Autonomia Erkidegoko osasun zerbitzuari dagokion hizkuntza eskubideen egoeraren berri jaso du. Pediatria arloan 18 urtez bizitako hizkuntza eskubideen “urraketa sistematikoaren” adibide den kasu baten berri ematen du; Luis Mari de Juan Irastorza ordiziarrak bizitakoa, hain zuzen ere.

“Azken urteotako diagnosian osasun saila beltzunea izan da herritarren hizkuntza eskubideen bermean”, Garbiñe Petriatik Behatokiko zuzendariak dioenez. “Kezka handiz ikusi ahal izan ditugu euskaldunok osasungintzaren eremuan pairatutako urraketak: mediku erdaldunak artatua izatea, harrera zerbitzua euskaraz ez egitea, bozgorailuetako mezuak erdaran ematea, mediku txostenak erdaraz jasotzea…. Osakidetzako edozein erabiltzailek ikus dezake, Euskal Autonomia Erkidegoko osasun zerbitzu publikoak euskaldunak izatetik oso urrun daudela”.

Dokumentalarekin Behatokiaren helburua euskaldunok osasun zerbitzuetan bizi duten hizkuntza eskubideen urraketa sistematikoa agerian uztea da, “egunero eta osasun asistentziaren alor guztietan gertatzen dena”. Aldi berean, dokumentuarekin Behatokiak erakunde publikoei ekarpena egin nahi die.

Osakidetzari erabiltzaile euskaldunen hizkuntza eskubideak bermatzeko beharrezko neurriak har ditzala exijitu dio Behatokiak.

Udal gobernuko ordezkari Naiara Santxiz Arregik gaia behar bezala kokatu du Hernaniko Kronikan, 2011ko urriaren 2an:

Hernaniko Udaleko gobernuak Hernaniko herriari

Azken egunotan Udalean (eta herrian) zalaparta dexente sortu da euskararen erabilera dela eta, plenotik oposizioko zinegotziek alde egin zutelako. Hernaniarrei esan behar dizuegu guk Hernaniko Udaletxeak euskaraz funtzionatzea nahi dugula, barne funtzionamenduan gure lan hizkuntza euskara izatea bila­tzen dugula; ez besterik.

Herritarrak Udalera nahi duzuen hizkuntzan zuzendu zaitezketela; hau da, euskaraz zein gaztelaniaz (nahiz eta guk euskaraz egitera animatu). Guk hernaniarron hizkuntza eskubideak errespetatuko ditugula, eta berdin tratatuko zaituztegula hizkuntza batean zein bestean egin. Udal barruan berriz euskaraz lan egin nahi dugu, eta hori argi dugu. Udaleko langile askok eta askok euskaraz lan egiten dute, eta euskararekiko jarrera oso ona da langileen artean. Hau ere argi utzi nahi dugu. Baina egun, Hernaniko Udalean elebitasunerako joera ia erabatekoa da, eta elebitasunean oinarritutako fun­tzionamendua gaztelaniaz fun­tzionatzea da; lana gaztelaniaz egiten da eta ondoren euskarara itzuli. Guk elebitasuneko ohitura honekin puskatu nahi dugu eta aldatu; euskaraz sortu eta euskaraz lan egin nahi dugu.

Hernaniko Udalak 20 urte baino gehiago daramatza langileak euskalduntzen, euskaltegietara bidaltzen, euskara ikasteko eta trebatzeko libera­tzen. Ia langile guztiek egiaztatuta dute lanpostuari dagokion euskara maila. Esfortzu ikaragarria egin dute langileek eta Udalak. Zertarako inbertitu dugu hernaniarrok hainbeste ordu eta diru euskaraz lan egiteko ez bada? Udalaren funtzionamenduaren beste elementu bat politikook gara. Bildu alderdia osatzen dugun ziegotziok ez, beste guztiek, 8 urte baino gehiago daramate Hernaniko Udalean. Oposizioko zinegotziek urte guzti hauetan aukerak izan dituzte euskalduntzeko, edo gu­txienez euskara landu eta zerbait ikasteko (ulermena landu, irakurtzen trebatu, ahozko azalpen laburra eman, iritziak adierazi…). Udalak baliabide ezberdinak eskaini dizkie: euskaltegietako klaseak, zinegotzientzako talde bereziak finantziatuz… Oposizioko zinegotzi batzuk aukera hauek baliatu dituzte euskara lantzeko, eta beste ba­tzuk ez. Batzuk eskainitakoa ez dute hartu, eta beste batzuk baliabide publikoak erabili ondoren ulertzeko gai ez direla esaten dute? Idatzi guztiak elebitan nahi dituztela? Zertarako inbertitu dugu hernaniarrok hainbeste ordu eta diru euskaraz lan egiteko ez bada?

Hernaniko Bilduren jarrera argia da: euskaraz lan egin nahi dugu baina komunikazioa ez dugu oztopatu nahi. Eta horretarako, komunikazioa eta ulermena ziurtatzeko baliabideak eskaini ditugu, eta eskaintzen jarraituko dugu.

Baliabideak bai (ahozko itzulpenak, azalpenak, laburpenak…) baina idatzi guztien etengabeko itzulpenik ez. Zinegotzi bakar batzuk (gutxi baitira) uler­tzen ez dutelako, edo ulertzeko esfortzua egin nahi ez dutelako, Udalak etengabeko itzulpen zerbitzua eskaini behar die? Zein da honen kostua? Udalak hartu behar du bere gain esfortzua? Edo norberak egin behar du esfortzua? Gu, Bilduko zinegotziok prest gaude esfortzua egin eta ahozko komunikazioaren bidez, behar diren azalpenak emateko eskatzen diren bakoitzean, betiere informazioa eta komunikazioa ahalbideratuz.

Espero dezagun hurrengo Udal hauteskundeetan Her­naniko Udalerako hautagai politiko guztiak elebidunak izatea (euskaldun guztiok elebidun baikara).

Eta gu, gaixo euskaldunak artatu behar dituen medikuak euskara jakin behar ote duen eztabaidatzen, oraindik ere.

Gauza asko idatzi dira, tartean irainak ere bai, baina gaia behar bezala kokatzen duten iritziak ere izan dira eta horietako bat ekarri nahi izan dugu hona, Iker Merodio kazetariak Deian idatzitako hau:

El dedo de Kepa Elortza

Kepa Elortza, un ciudadano anónimo hasta la pasada semana, se hizo famoso después de esperar 10 meses a ser atendido en euskera en Osakidetza, lo que es su derecho como vasco.

Lejos de solidarizarse con él, los chistes fáciles sobre la prueba (una colonoscopia), su supuesta tozudez, e incluso su imagen (en la fotografía de El Correo se le ve con txapela) han sido los que han acompañado a su acto reivindicativo. Sirva como ejemplo lo que puede leerse en algunos foros.

Personalmente, no se me ocurre mejor ejemplo de lo que es “mirar el dedo y no a lo que señala”. Quedarse con la decisión de Elortza, que solo se puso en riesgo a sí mismo, sin ser capaz de ver que, en efecto, el Gobierno vasco no garantiza que haya profesionales capaces de atender a la ciudadanía en igualdad de condiciones idiomáticas, supone una ceguera manifiesta, voluntaria y preocupante.

Elortza ha sido valiente en su denuncia, consecuente en sus principios, y pacífico en el modo en el que la ha llevado a cabo. Muchos de los que le critican, seguramente, hubieran aplaudido a un tarahumara que hubiera esperado a ser atendido en su idioma en México para que le realizaran una prueba médica. El problema es que Elortza es vasco y que su dedo señala una realidad escabrosa y vergonzante demasiado próxima y reconocible.

Lo que me lleva a mi segunda sorpresa ante las reacciones observadas: hay demasiada gente capaz de destruir aquello que no comprende. Muchas de las supuestas “gracias” sobre Kepa Elortza eran manifiestamente destructivas de su persona y de su decisión, y quienes las hacían no parecían comprender ni la situación ni la protesta, pacífica, insisto, de este oñatiarra.

Así que además de la grave desatención médica a la comunidad euskaldun (hay ciudadanos vascos que entienden mejor el euskera que el castellano y tienen todo el derecho a que se les explique un procedimiento médico en la lengua que mejor comprendan), el dedo de Kepa Elortza ha señalado la estulticia de quienes no se han dado cuenta de su denuncia, y la innecesaria agresividad de quienes prefieren destruir aquello que no comprenden en vez de intentar averiguar las razones de una persona para exponerse de ese modo en un entorno tan próximo.

Un idioma no es folclore ni son puntos en una OPE. Un idioma es un vehículo cultural, una seña de identidad y, sobre todo, una herramienta para comunicarnos. A ver si se enteran los que aplauden el bilingüísmo allá y miran para otro lado acá.